Czas II wojny światowej obfitował w liczne grabieże, zniszczenia i konfiskaty. W Polsce w latach 1939-1945 doszło do przejęcia kilkuset dzieł ze zbiorów narodowych. Część z nich została bezpowrotnie zniszczona lub spalona, jednak są i takie dzieła, których los nie jest do końca znany. Są szanse, że gdzieś leżą i czekają na powrót do kraju.

Poniższe zestawienie zostało opracowane przez Agnieszkę Sural dla portalu culture.pl. Przyjrzyjmy się, które dzieła sztuki według autorki można jeszcze odzyskać.

1. Józef Brandt „Wyjazd na polowanie” (koniec XIX w.)

1 Brandt

Polski malarz historyczny, wybitny przedstawiciel nurtu batalistycznego w malarstwie drugiej połowy XIX wieku., w latach 70 i 80 przywódca polskiej kolonii artystycznej w Monachium (tzw. szkoła monachijska). Brandt przedstawiał na płótnie rycerską przeszłość Rzeczypospolitej – bitwy i walki kozacko-tatarskie oraz wojny szwedzkie w XVII wieku, a także przeprawy i polowania. Jego obraz „Wyjazd na polowanie” do rozpoczęcia II wojny światowej znajdował się w Muzeum Śląskim w Katowicach. Po wkroczeniu wojsk niemieckich muzeum zostało zlikwidowane, a zbiory przewieziono do Landesmuseum w Bytomiu. Podczas transportu wiele dzieł rozgrabiono lub zniszczono. Pod koniec wojny dobra kultury z Bytomia rozlokowano w okolicznych klasztorach i pałacach. Ich dalszy los jest nieznany.

2. Canaletto „Król Stanisław August ogląda Zamek Warszawski po pożarze w roku 1765” (ok. 1765)

2 Canaletto

Włoski malarz, autor wedut i fantazji architektonicznych. W latach 1767-80 działał na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Głównym warszawskim dziełem Canaletta jest, wykonany na zamówienie królewskie, cykl 26 wedut z widokami miasta powstałych w latach 1770-80, do Zamku Królewskiego w Warszawie. Do naszych czasów zachowały się 24 obrazy, 22 z nich znajdują się w Zamku Królewskim. Powyższe dzieło Caneletta należące do Państwowych Zbiorów Sztuki, do września 1939 znajdowało się w Zamku Królewskim, w Galerii Stanisława Augusta. Razem z wieloma innymi dziełami przeniesiono je do Muzeum Narodowego w Warszawie, skąd sukcesywnie wywożono je do Krakowa lub bezpośrednio do Niemiec. Zabytki, które pozostały w Muzeum do 1944, zostały w znacznej części zniszczone lub zrabowane przez stacjonujących tam żołnierzy niemieckich.

3. Lucas Cranach Starszy „Madonna z Dzieciątkiem, zw. Głogowską” (1518)

3 cranach

To jeden z wybitniejszych niemieckich malarzy oraz grafików okresu renesansu. Należał do głównych przedstawicieli niemieckiego Odrodzenia, jednakże często zmieniał swój styl w malarstwie, balansując między późnym gotykiem, renesansem a manieryzmem. Do czasów II wojny światowej w kolegiacie głogowskiej na Dolnym Śląsku znajdował się bardzo cenny obraz „Madonny z Dzieciątkiem” pędzla Łukasza Cranacha Starszego. Opisywany jest najczęściej jako „Madonna Głogowska” i sygnowany charakterystycznym dla Cranacha znakiem „skrzydlatego smoka”. Fundatorem obrazu był Joachim von Liedlau, ówczesny proboszcz kolegiaty. Ksiądz Heinrich Werner, ostatni niemiecki proboszcz w Głogowie pisze: „Madonna Łukasza Cranacha została już w 1943 r. wywieziona dla bezpieczeństwa do Henrykowa, a stamtąd do Lądka Zdroju, gdzie ostatecznie wpadła w ręce Rosjan w 1945”. 4 czerwca 1945 obraz został zarekwirowany przez majora Mossewa. Po 2000 roku reprodukcja dzieła pojawiła się na stronie internetowej zasobów Państwowym Muzeum Sztuki im. A.S. Puszkina w Moskwie (Sąd Konstytucyjny Federacji Rosyjskiej w 1999 r. ustanowił obowiązek ujawnienia pełnego wykazu dzieł sztuki, książek i archiwaliów, przejętych na terenie Niemiec przez Armię Czerwoną). O zwrot obrazu strona polska podejmuje starania od 2004.

4. Lucas Cranach Starszy „Kuszenie św. Antoniego”

4 cranach

„Kuszenie św. Antoniego” to jedna z grafik pochodząca z kolekcji Jakuba Kabruna. Ten znany gdański kupiec i kolekcjoner przekazał rodzinnemu miastu blisko 9000 rysunków i rycin, które stały się podstawą Muzeum Miejskiego w Gdańsku (późniejsze Muzeum Narodowe). W czasie II wojny światowej część zbiorów przewieziono do miejscowości Gotha w Dolnej Saksonii, a część pozostawiono w Muzeum. W obu przypadkach dobra kultury zostały przejęte przez Armię Czerwoną i wywiezione do Związku Radzieckiego.

5. Lucas Cranach Starszy „Wenus i Amor” (ok. 1532-1554)

5 cranach

Utracony obraz Cranacha, namalowany na desce olejnej, był jednym z kilku, na których niemiecki malarz renesansowy podjął temat Wenus z Amorem. Do 1939 roku dzieło znajdowało się w budynku Ambasady Brytyjskiej w Warszawie, a jego właścicielem był Adam Branicki. Potem zaginął bez wieści.

6. Albrecht Dürer „Leżąca lwica”

6 durer

Albrecht Durer jest jednym z najwybitniejszych grafików wszech czasów. Jego miedzioryty, drzeworyty, suchoryty i akwaforty wyznaczyły nowe drogi rozwoju grafiki. Artysta dokonał przełomu w dziejach rytownictwa – wyniósł je na mistrzowski poziom dzięki bogactwu treści, nowatorstwu formy i techniki. W czasie II wojny światowej Gabinet Rycin Bibliotei Uniwersyteckiej stracił ok. 60% swoich zbiorów (z których dotychczas odzyskano jedynie dziesięć procent) – w następstwie konfiskat, spaleń oraz ewakuacji do Niemiec i Austrii, dokonanych przez specjalną niemiecką komisję. Akcji, w ramach tzw. „zabezpieczania” dzieł sztuki, przewodniczył Josef Mühlmann, przyrodni brat Kajetana – głównego pełnomocnika do spraw zabezpieczania dzieł sztuki i skarbów kultury. Symbolem strat wojennych Gabinetu Rycin BUW stała się „Leżąca lwica”. Rysunek Albrechta Dürera razem z dwoma innymi pracami tego artysty znalazł się obok kilkunastu tysięcy zarekwirowanych dzieł mistrzów. Zbiory miały służyć wzbogaceniu kolekcji artystycznych Rzeszy, w tym planowanego muzeum w Linzu. Większości z nich losy do dziś są nie znane.

7.  Albrecht Dürer „Melancholia I” (1514)

7 durer

Dzieło renesansowego artysty Albrechta Dürera (identyczna rycina znajduje się w Galerii Albertina w Wiedniu) należało do kolecji Jakuba Kabruna, przekazanej do Muzeum Miejskiego w Gdańsku. Rycina znajdowała się w tej części zbiorów, którą przejęła Armia Czerwona.

8. Anton van Dyck „Ecce Homo” (ok. 1620)

8 van dyck

Anton van Dyck – malarz, rysownik, rytownik, był, obok Rubensa, czołowym przedstawicielem szkoły flamandzkiej. Znakomity portrecista, jak również twórca obrazów religijnych, mitologicznych, alegorycznych, opartych na dziełach literackich. Obraz van Dycka znajduje się na liście dzieł najbardziej poszukiwanych. W chwili utraty był własnością rzeźbiarza Stanisława Jackowskiego z Warszawy. Jego prywatna kolekcja w czasie II wojny światowej uległa niemal całkowitemu zniszczeniu lub rozgrabieniu. Dokładne okoliczności utraty tego dzieła nie są znane.

9. Julian Fałat „Widok Krakowa” (1896)

9 fałat

Malarz, akwarelista i rysownik, czołowy reprezentant malarstwa pejzażowego i rodzajowego okresu Młodej Polski. Fałat zapisał się w dziejach polskiej sztuki jako mistrz akwareli, spontanicznie oddający wizualne wrażenia. Utrwalał z zacięciem naturalisty sceny z życia codziennego ubogich dzielnic miasta; przedstawiał także w rodzajowej konwencji obyczaje i religijne rytuały chłopów zaobserwowane podczas pobytu na Żmudzi.  Akwarelę „Widok z Krakowa” zakupiła w 1927 roku Fundacja Wawelska Antoniny z Suchodolskich i Dawida Abramowiczów. Stanowiła własność Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu do momentu konfiskaty dnia 9 listopada 1939. Przeniesiona do niemieckiej siedziby komendantury dystryktu krakowskiego w Pałacu pod Baranami, zaginęła w nieznanych okolicznościach (prawdopodobnie pod koniec 1944).

10. Wojciech Gerson „Łokietek na Skałach Ojcowskich” (1863)

10 gerson

Gerson należał do najwybitniejszych przedstawicieli polskiego dziewiętnastowiecznego akademizmu. W jego repertuarze tematów pierwszorzędne miejsce zajmowały – zgodnie z kanonem sztuki akademickiej – kompozycje historyczne, alegoryczne i religijne. „Łokietek na Skałach Ojcowskich”
to jeden z licznych obrazów Wojciecha Gersona, zagrabionych w czasie ostatniej wojny.

11. Wojciech Gerson „Z Tatr” (1875)

11 gerson

Artysta szczególnie ukochał scenerię Tatr. Ukazywał mroczne wnętrza lasów, zatrzymywał się przy zwaliskach skalnych głazów, utrwalał widoki monumentalnych masywów górskich; sugestywnie oddawał rozproszone światło i przejrzystość atmosfery znamienne dla wysokich partii gór. Obraz z 1875 roku należał do Andrzeja Rotwanda, bankiera, przemysłowca i kolekcjonera. Jego kolekcja obejmowała około 150 płócien. Do 1939 była jednym z najbardziej znaczących prywatnych zbiorów malarstwa polskiego w Warszawie. W czasie II wojny światowej część obrazów została zdeponowana w Muzeum Narodowym, część ukryta na terenie modernistycznej willi Rotwandów przy ulicy Chocimskiej. Skrytka na terenie posesji przetrwała okupację. Płótna, które trafiły do MNW, w znacznej części zostały zrabowane lub zniszczone przez Niemców.

12. Hans Holbein młodszy „Portret Johanna Schwarzwaldta” (1543)

12 holbein

Jeden z głównych przedstawicieli północnoeuropejskiego renesansu i manieryzmu, portrecista (wywarł wpływ na rozwój angielskiego malarstwa portretowego). Zasłynął jako autor grafik ilustrujących Biblię Lutra oraz cyklu drzeworytów Taniec śmierci. Maleńki obraz z Johannem Schwarzwaldtem powstał tuż przed śmiercią artysty. Do 1945 roku znajdował się w Muzeum Miejskim w Gdańsku. Potem wywieziony do Związku Radzieckiego.

13. Jacob Jordaens „Zwiastowanie”

13 jordanes

Obok Petera Paula Rubensa i Antona van Dycka, przedstawiciel flamandzkiego malarstwa barokowego. Twórczość Jordaensa związana była silnie z tradycją rodzimą. Sceny religijne i mityczne często przedstawiał jako wydarzenia współczesne, których bohaterem był lud flamandzki. Jego indywidualność najlepiej ukazują obrazy będące pochwałą flamandzkiej żywiołowej radości życia. „Zwiastowanie” Jacoba Jordaensa należało do zbiorów Miejskiego Muzeum Historii i Sztuki im. J.K. Bartoszewiczów w Łodzi. Po włączeniu miasta do Kraju Warty, niemiecki zarząd muzeum dopuścił się grabieży i dewastacji dzieł. W 1945 pozostałą część kolekcji przewieziono do Saksonii, gdzie skrzynie ostemplowane „Łódź” zostały przejęte przez oddziały Armii Czerwonej i wywiezione w głąb Rosji.

14. Jacob Jordaens „Scena mitologiczna z młodym Bachusem” (ok. 1640)

14 jordanes

Dzieło utracone w latach 1939-1945, należało do Muzeum Historii i Sztuki im. J.K. Bartoszewiczów w Łodzi.

15. Wojciech Kossak „Portret Haliny i Michała Mycielskich pośród stada koni w Gałowie” (1926)

15 kossak

Czołowy reprezentant nurtu malarstwa historycznego i batalistycznego utrzymanego w realistycznej konwencji. Zasadniczym rysem jego postawy twórczej – ukształtowanej pod wpływem sztuki ojca, Juliusza – był patriotyzm przejawiający się w seriach obrazów poświęconych powstaniu listopadowemu 1831 roku. Znamiennym rysem sztuki Kossaka było odziedziczone po ojcu zamiłowanie do koni, których sylwetki bezbłędnie chwytał w bitewnym tumulcie, paradnym przemarszu i spoczynku. Portret państwa Mycielskich z końmi zaginął w 1945 roku w Szamotułach (własność hr. Michał Mycielski).

16. Franz Luyckx „Portret króla Władysława IV”

16 luyckx

Portret króla Polski, tytularnego króla Szwecji i cara Rosji, zakupiono w 1936 roku z dawnych zbiorów cesarskich w Wiedniu dla Państwowych Zbiorów Sztuki w Warszawie. Namalowany został przez flamandzkiego artystę barokowego, malarza nadwornego, który znany jest z portretów cesarza Ferdynanda III w Wiedniu. Obraz przedstawiający króla Władysława IV jedynie przez trzy lata eksponowano w Pałacu Brühla w Warszawie. Na początku wojny Pałac został zajęty przez władze okupacyjne, a portret ponownie trafił do Austrii. Od początku lat 90. strona polska podejmuje starania o zwrot płótna. Ministerstwo Kultury poszukuje przedwojennych fotografii przedstawiających wnętrza Pałacu Brühla z widocznym portretem Władysława IV.

17. Jacek Malczewski „Autoportret”

1. I-K-4157a 2.  3. 4. 6910 5.  6. 180x130 7. szk≥o 8.

Jeden z najwybitniejszych i najbardziej uznanych artystów w historii polskiej sztuki. Na początku lat 90. jego obrazy zainicjowały w młodopolskim malarstwie nurt symbolizmu, pobudzając zarazem odrodzenie romantycznej tradycji. Twórczość malarska Malczewskiego koncentrowała się wokół kilku tematów, które wciąż powracały rozwijane, przekształcane i wzajemnie ze sobą splatane.Ukazywał siebie pod postaciami Chrystusa, św. Franciszka, Tobiasza, Ezechiela, artysty-niewolnika sztuki. „Autoportret” Jacka Malczewskiego należący do Muzeum Śląskiego w Katowicach przedstawia artystę w ogrodzie, wśród natury. Obraz zaginął w nieznanych okolicznościach.

18. Rafael „Portret młodzieńca” (1514)

18 rafael

„Portret młodzieńca” to najsłynniejszy obraz zagrabiony z Polski w czasie wojny i nigdy nie odnaleziony. Autorem jest najmłodszy z trójki genialnych artystów włoskiego renesansu (obok Michała Anioła i Leonarda da Vinci) – Rafael, znany przede wszystkim z licznych przedstawień Madonny. Obraz stał się bohaterem powieści sensacyjnej Zygmunta Miłoszewskiego „Bezcenny” (2013). W książce grupa specjalistów od sztuki i tajnego wywiadu wyrusza na poszukiwania tajemniczego dzieła.
Obraz Rafaela należał do kolekcji Muzeum XX. Czartoryskich, najstarszej placówki muzealnej w Polsce (1801), założonej przez księżnę Izabelę z Flemmingów Czartoryską. We wrześniu 1939 roku wszystkie najcenniejsze dzieła zostały zrabowane przez wojska niemieckie z piwnicy oficyny pałacu w Sieniawie, gdzie je przechowywano. Portret trafił w ręce Kajetana Mühlmanna, specjalnego pełnomocnika do spraw zabezpieczania dzieł sztuki i skarbów kultury w Generalnym Gubernatorstwie. Znajdował się na liście obiektów przeznaczonych do zaplanowanego przez Hitlera Muzeum Sztuki w Linzu, jednak na rozkaz Hansa Franka trafił na Wawel. Obraz zaginął w tajemniczych okolicznościach podczas ewakuacji Urzędu Generalnego Gubernatora. Podkreślano, że nie było go w grupie kilkunastu najcenniejszych obiektów, które latem 1944 roku oddzielnym transportem wywieziono z Wawelu do zamku w Sichowie.

19. Rembrandt van Rijn „Zwiastowanie pasterzom” (1634)

19 rembrandt

Uważany powszechnie za jednego z największych artystów europejskich i światowych. Obok Jana Vermeera i Fransa Halsa najważniejszy malarz w sztuce holenderskiej „złotego wieku. Obraz „zwiastowanie pasterzom” pochodzący z Muzeum Miejskiego w Gdańsku wywieziono do Związku Radzieckiego. Przedstawia scenę krajobrazową, w której anioł objawia się pasterzom i zwiastuje narodziny Zbawiciela.
W Polsce znajdują się trzy obrazy Rembrandta. „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” przechowywany w Muzeum Czartoryskich w Krakowie oraz dwa w Zamku Królewskim w Warszawie: „Uczony przy pulpicie” („Ojciec żydowskiej narzeczonej”) oraz „Dziewczyna w ramie obrazu” („Żydowska narzeczona”).

20. Peter Paul Rubens „Diana i Kallisto”

20 rubens

Czołowy przedstawiciel malarstwa flamandzkiego okresu baroku. Tworząc dzieła o tematyce mitologicznej dał wyraz kultowi zdrowego i silnego ciała człowieka – odznaczające się obfitością kształtów akty rubensowskie stały się jednym z synonimów malarstwa barokowego. Obraz Petera Paula Rubensa należał do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, którego celem była ochrona i rozwój kultury narodowej w zaborze pruskim. Został skradziony w 1940 roku z Kaiser Friedrich Museum Posen i wywieziony w nieznanym kierunku w głąb Niemiec.

21. Henryk Siemiradzki „Sprzedaż amuletów” (1875)

21 siemiradzki

Wybitny reprezentant akademizmu w malarstwie europejskim.Artystę, wykształconego w kręgu neoklasycznej doktryny petersburskiej Akademii, od wczesnej młodości fascynował świat antyku. Prawdopodobnie około roku 1936 warszawski cukrownik Mieczysław Broniewski zakupił od Leopolda Kronenberga obraz Henryka Siemiradzkiego zatytułowany „Sprzedaż amuletów” (znany również pod tytułem „Handlarz amuletów”). To dość duże płótno powstało na zamówienie sekretarza petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, Pawła Isiejewa, a zaprezentowane w tamtejszej Akademii od razu zdobyło duże uznanie.Po wybuchu wojny, jak przypuszczał Broniewski, jego obrazy przewieziono do Muzeum Narodowego. Z relacji jego córki wynika, że ostatecznie wróciły na ul. Mokotowską, a płótno „Sprzedaż amuletów” wisiało na swym miejscu do wybuchu powstania, kiedy to prawdopodobnie zostało skradzione.

22. Wit Stwosz (lub jego warsztat) fragment tryptyku z Lusiny (ok. 1500)

22 stwosz

Retabulum ołtarzowe z Lusiny, należace do Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, składa się z trzech odsłon. Bezpośrednio z osobą Wita Stwosza wiąże się środkowa część tryptyku. Zabytek zarekwirowano 1 marca 1940 roku. Zaginął prawdopodobnie pod koniec 1944 podczas ucieczki Niemców z Krakowa. Nie odzyskano dwóch fragmentów z części środkowej ołtarza: Święta Rodzina oraz Matka Boska zwraca cyrograf św. Teofilowi z Adany. Pozostałe zachowane tablice znajdują się w Muzeum Narodowym w Krakowie.

23. Włodzimierz Tetmajer „W chacie”

23 tetmajer

Malarz i polityk, jeden z czołowych reprezentantów młodopolskiej sztuki inspirowanej rodzimym folklorem. Postawa artystyczna Tetmajera ukształtowała się pod wpływem monachijskiego realizmu. Jego dojrzałe malarstwo w pełni odzwierciedla znamienną dla okresu Młodej Polski fascynację rodzimym folklorem; w swych obrazach przedstawiał wiernie obyczaje, malownicze obrzędy i epizody z codziennego życia podkrakowskich chłopów. Obraz „W chacie” należał do Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, skąd część zbiorów wywieziono na początku wojny przez władze okupacyjne lub umieszczono w Muzeum Narodowym. 16 października 1940 roku dzieło zostało wypożyczone do dekoracji kasyna dla oficerów SS w pałacu Blanka i stamtąd zaginęło.

24. Alfred Wierusz-Kowalski „Zima – Odwrót Napoleona spod Moskwy”

24 wierusz-kowalski

Alfred Wierusz-Kowalski bardzo szybko osiągnął popularność na monachijskim rynku sztuki jako malarz polskiego obyczaju i życia polskiej prowincji – małych miasteczek, wsi, szlacheckich dworków. Jednak do ulubionych motywów artysty należały współczesne sceny rodzajowe, najczęściej z udziałem koni, których ruch i anatomię odtwarzał po mistrzowsku – wyjazdy na polowanie, sanny, powroty z jarmarków, konne orszaki weselne czy rozpędzone furmanki powożone przez zawadiackich parobków lub hoże dziewczęta. Obraz „Zima- Odwrót Napoleona spod Moskwy” do 1944 w prywatnych zbiorach Andrzeja Rotwanda, później zaginął.

25. Leon Wyczółkowski „Studium – Popiersie młodej kobiety” (1884/1889)

25 wyczółkowski

Czołowy malarz, grafik i rysownik okresu Młodej Polski; wybitny reprezentant nurtu realistycznego w polskiej sztuce. Ogrom jego talentu przejawił się zarówno w bogatym repertuarze przedstawianych tematów jak i w szerokiej skali środków ekspresji, w eksperymentatorskiej pasji prowadzącej do osiągnięcia mistrzostwa w stosowaniu rozmaitych mediów i technik artystycznych. Portret pełnej erotyzmu kobiety od 1900 roku należał do kolekcji Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Dar Feliksa Gebethnera został zdeponowany w listopadzie 1939 w Muzeum Narodowym w Warszawie – z adnotacją „w ramce”. Tam zaginął w nieznanych okolicznościach.

Oprac. na podstawie: culture.pl 

Fotografie:  http://www.kolekcje.mkidn.gov.pl

AF