We wrześniu 1517 roku, za panowania papieża Leona X, Marcin Luter opublikował pracę Disputatio contra scholasticam theologiam. W swym dziele zapisał słynne 95 tez wyjaśniających niebezpieczeństwo i zło jakie niosą za sobą odpusty wydawane za pieniądze. W wyniku braku porozumienia władz kościelnych z Lutrem i popierającymi go książętami niemieckimi nastąpił rozłam kościoła Zachodniego, doprowadzając do ukształtowania się nowego wyznania Ewangelicko-Augsburskiego, zwanego potocznie protestanckim.

Lucas Cranach Starszy, Tablica Prawa i Łaski, 1529 r.

Lucas Cranach Starszy, Tablica Prawa i Łaski, 1529 r.

Sztuka pełniła w kościele luterańskim bardzo ważną rolę, ponieważ obok kazań i samodzielnej lektury pisma, była kolejną formą bożego objawienia, która mogła trafić do każdego, nawet prostego człowieka. Praktyczna rola dzieła sztuki była według Lutra zbiorem znaków pamięciowych tworzonych „dla oglądania, dla świadectwa, dla pamięci”. Głównym zadaniem, jakim została obarczona sztuka reformacji, było umocnienie w wierze, konsolidacja gminy w odpowiednio ukształtowanym wnętrzu kościelnym, wspomaganie liturgii oraz wprzęgnięcie jej w proces zwiastowania Ewangelii.
Tematyka była zależna od tego, czy stanowiła element ołtarza, dekorowała chrzcielnicę, czy też dotyczyła epitafium. Jej dobór miał potwierdzać biblijny rodowód zreformowanego kościoła w obronie przed zarzutami o herezję. Dominowały tu głównie akcenty pozytywne, eksponowanie zasady usprawiedliwienia mocą wiary, poprzez sceny alegoryczne lub cykle obrazów.

Ołtarz Reformacji autorstwa Cranachów z kościoła NMP w Wittenberdze

Ołtarz Reformacji autorstwa Cranachów z kościoła NMP w Wittenberdze

Głównym tematem tych przedstawień była postać Chrystusa ze względu na jej fundamentalne znaczenie soteriologiczne dla całej społeczności chrześcijańskiej. Jego osoba stanowiła fundament, centralny punkt reformacyjnej i luterańskiej ikonografii.
Protestanci uważają, że Luter przywrócił Kościołowi dwoistą naturę Chrystusa: boską i ludzką, zawartą w naukach pierwszych soborów Kościoła chrześcijańskiego, a z upływem czasu zapomnianą. Bóg jest inicjatorem zbawienia w Chrystusie, w krzyżu objawiając człowiekowi zarówno swój gniew, jak i łaskę. Boży gniew wynikający z grzechów człowieka spotkał Jezusa, a jego posłuszeństwo i sprawiedliwość spowodowały, że okazana została łaska. Dlatego dla protestantów Śmierć i Zmartwychwstanie Chrystusa ma przede wszystkim charakter zbawczy. W większości Kościołów protestanckich Zmartwychwstanie jest uważane za zwycięstwo nad śmiercią, dzięki któremu człowiek otrzymał nowe życie i nieśmiertelność.

Matthaeus Merian, tzw. Biblia Meriana, miedzioryt, ok. 1630 r.

Matthaeus Merian, tzw. Biblia Meriana, miedzioryt, ok. 1630 r.

Luter podkreślał, że ikonografia Zmartwychwstania powinna być jednym z wiodących tematów rzeźb czy obrazów i odczytywana jako symbol nowego życia w Chrystusie. Dlatego też Zmartwychwstanie, będące wedle słów teologów luterańskich – zwycięstwem nad śmiercią, diabłem i grzechem – stanowiło najczęstszy (po Ukrzyżowaniu) temat w sztukach przedstawieniowych doby reformacji. Doniosłość zdarzenia, bez którego w myśl 1. Kor. 15, 17 próżna byłaby wiara, łączono nierozerwalnie z wyrażaną w inskrypcjach spe gloriosae resurrectionis. Chrystus Zmartwychwstały przedstawiany był często jako Zwycięzca Śmierci i Grzechu czy triumfalny Chrystus z kazań Lutra. Zmartwychwstanie Chrystusa jest gwarancją zmartwychwstania wszystkich ludzi, które wyzwoli ich od śmierci.

Oprac. na podstawie:
– P. Birecki, Sztuka luterańska na ziemi chełmińskiej, Warszawa 2007.
– J. Harasimowicz, Treści i funkcje ideowe sztuki śląskiej Reformacji (1520-1650), Wrocław 1986.
– M. Wisłocki, Sztuka protestancka na Pomorzu 1535- 1684, Szczecin 2005.
http://skarbykultury.pl/historia-kultura-sztuka, [dostęp: 02.04.2015]